![Малы амандын-жаны аман Малы амандын-жаны аман](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/10/photo1696240033-2.jpeg)
Өзгөн районунун аймагында эпизоотиялык абалды сактоо боюнча бекитилген мерчемдин негизинде малды алдын-ала эмдөө иштери жүргүзүлүүдө. Малды эмдөө үчүн мамлекет тарабынан берилүүчү вакциналар толук келген. Ири мүйүздүү бодо малдан бруцеллез оорусуна каршы кан алынып, малдын шарп, сибирь жарасы, кара сан ооруларына каршы эмделип жатат. Мындан тышкары, айыл чарба малдарынын баары идентификациялык каттоодон өткөрүлүп жатат.
Жылкыларга чип, уйларга бирка тагуу иштери, ошондой эле кой-эчкилердин асыл тукум чарбалары каттоого алынууда. Мал базарда ишти жөнгө салган ветеринардык адистер жана райондогу ветеринардык башкармалыктын инспекторлору тарабынан мал ээлерине тиешелүү түшүндүрүү иштери жүргүзүлүп жатат. Бул багытта Кыргыз Республикасынын Айыл чарба министрлигине караштуу Ветеринардык кызматтын Өзгөн райондук башкармалыгынын башчысы Муратбаев Салибай Кубатовичтен мал ылаңдарын болтурбоо, алдын алуу боюнча райондун аймагында жүргүзүлүп жаткан тейлөө иш-аракеттери тууралуу маалымат алдык. Санитардык-экологиялык сабаттуулукту жоюу маанилүү
Муратбаев Салибай Кубатович Өзгөн районунун Жалпак-Таш айыл аймагында туулган. Сексенинчи жылдары Жалал-Абаддагы Зооветеринардык техникумдун Ветеринардык факультетин кызыл диплом менен аяктаган. Кийин Бишкектеги К.И. Скрябин атындагы айыл чарба Академиясын бүтүргөн. Эмгек жолун Жалпак-Таш, Кызыл- Октябрь совхозунда иштөө менен баштаган. Өзгөн райондук мамлекеттик Ветеринардык лабораторияда, Бостон колхозунда башкы ветврач болгон. Эки миңинчи жылдары Куршаб айыл аймагында айыл башчы кызматында эмгектенди. Куршаб айыл өкмөтүндө башкы ветеринардык инспектор, Куршаб айыл өкмөтүнүн башчысынын биринчи орун басары, Куршаб айыл аймагындагы Ветеринардык экспертизанын башчысы кызматтарын аркалаган. Өзгөн райондук жеке ветеринарлар бирикмесинин төрагасы. Муниципалдык кызматтын 2-класстагы кеңешчиси, «Кыргыз Республикасынын Айыл чарбасынын мыктысы» төш белгисинин ээси.
![Малы амандын-жаны аман](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/10/photo1696240033-5.jpeg)
Ветеринар адистердин башкы максаты жаныбарлар арасында жугуштуу оорулардын пайда болушуна жана таркалышына бөгөт коюу, малдын ылаңдарын алдын алуу болуп эсептелет. Мал ылаңдарын дарылоо жана элди санитардык экологиялык жактан таза мал чарба жана өсүмдүк азык-түлүктөрү менен камсыз кылуу маанилүү.
Кыргызстанда алгачкы ветеринардык кызмат 1924-жылы түзүлгөн. Бара-бара ветеринардык кызматтын тармагы кенейтиле баштаган жана жаңы ветеринардык дарылоо, алдын алуу пункттары ар бир аймакта ачылган. Ветеринардык кызмат көрсөтүү илимий негизде жүргүзүлө баштаган.
Кыркынчы жылдары Кыргыз илимий-изилдөө ветеринардык тажрыйба станциясы уюштурулган. Ветеринардык кызматтын түзүлүшү, анын милдеттери атайын кабыл алынган «Ветеринария жөнүндөгү мыйзамда» каралган. Азыркы мезгилде Кыргыз Республикасында ветеринардык кызмат мамлекеттик, ведомстволук жана жеке болуп бөлүнөт. Ветеринардык кызматтын шаардык, райондук, айылдык ветеринардык бөлүмдөрү, ветеринардык лабораториялар, ветеринардык-санитардык жана ветеринардык чек аралык карантиндик пункттар бар.
Ветеринардык тейлөө иштери
![Малы амандын-жаны аман](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/10/photo1696240033-3.jpeg)
Өзгөн району боюнча үстүбүздөгү жылдын өткөн сегиз айында тиешелүү ветеринардык-санитардык профилактикалык иш-чаралар жүргүзүлдү. Айыл аймактарда мал жандыктарды күзгү эмдөө жана сибирь жарасынын эски чордондорун оңдоп түздөө, мал жандыктардын идентификациясын көзөмөлдөө иштери алып барылууда.
Өзгөн райондук мамлекеттик статистикалык башкармалыгынын маалыматы боюнча, райондун аймагында быйылкы жылга карата 24 176 баш жылкы, 80 899 баш кара мал, 233 247 баш майда жандык, 234 937 үй канаттуулары, 7 051 ит катталган. Жогорудагы мал жандыктарды ветеринардык жактан тейлөө боюнча айыл аймактардын карамагында уюштурулган 45 жеке ветеринарлар иштеп жатат.
Ветеринардык тейлөө жыл ичинде түзүлгөн иш пландын негизинде жүргүзүлүп жатат. Үстүбүздөгү жылдын өткөн 8 айында райондо 690 39 баш кара мал, 187 083 баш кой- эчки, 16 823 баш жылкы сибир жарасына, ал эми шарп ылаңына 76 525 баш кара мал, 95 660 баш кой чечек, 91869 баш кой кыргын оорусуна, 5039 ит кутурма ылаңына каршы алдын ала эмделген. Жалпысынан ооруларды болтурбоо жана алдын алуу боюнча тиешелүү эмдөө иштери 93% га аткарылган.
Мал ылаңдарын болтурбоо, алдын алуу аракеттери
Малдын жугуштуу ылаңдары соо малга ылаңдуу малдан жугат, ошондой эле курт-кумурска, тейлөө буюмдары ж. б. аркылуу таралат. Мындай ылаң инфекциялуу жана инвазиялуу болуп айырмаланат. Инфекциялуу ылаңдар күйдүргү, селейме, листериоз, пастереллез, бруцеллез, шарп, чечек ж.б. Ал эми инвазиялуу ылаңдарга фасцеллиоз, дикроцелиоз, эхинококкоз ж.б. кирет. Аларды курт-кумурскалар таратат. Бул ылаңдар адамга жаныбарлардан жугат. Мал ылаңдарын алдын алуу, дарылоо ж. б. иштер ветеринардык мыйзамдарга ылайык жүргүзүлөт.
Алсак, Бруцеллезго каршы 12 331 баш кара малдан кан алынып текшергенде, алардын ичинен 101 баш кара мал ылаңга чалдыкканы аныкталган. 101 баш ылаңдаган малдар ветеринардык санитардык эрежеге ылайык союлуп жок кылынган. Бруцеллез ылаңы дене табынын көтөрүлүшү, аллергия, нерв системасынын бузулушу менен мүнөздөлөт. Оорулуу малдан алынган сүт жана сүт азыктары, ошондой эле эт, тери да өзгөчө кооптуу. Кош бойлуу кезинде бруцеллезду жуктуруп алганда, бактериялар түйүлдүккө жатын ичинде, ошондой эле эне сүтү менен эмизүү учурунда да жугат.
Күйдүргүнүн эски чордондорун залалсыздандыруу
![Малы амандын-жаны аман](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/10/photo1696240033-1024x472.jpeg)
Өзгөн районунда эскиден күйдүргүнүн (сибирь жарасы) 146 чордону катталган. Адистердин айтуусу боюнча, күйдүргү жарасы малдан жугат, көбүнчө колдо, бетте, моюнда пайда болот. Терини, ичеги-карынды, өпкөнү жабыркатат. Ал мал чарбасында жана эт, тери, жүн даярдоочу өндүрүштө иштегендерге ылаңдаган малды союп, терисин сыйрып же жүнүн кыркып, жууп жатканда жугат. Ылаңдаган малдан анын козгогучтары заара, заң, кан ж. б менен бөлүнүп чыгып жерди, сууну булгайт. Көбүнчө тери, кээде ооз, мурун жана көз аркылуу жугат. Учурда ошол эски чордондорду иликтөө, залалсыздандыруу иштери жүргүзүлүп жатат. Күйдүргүнүн 44 чордону али белгисиз, орду табылган эмес. Табылганы 102 чордон, анын ичинен 31 чордон ар кандай себептер менен көчкү, жол, курулуштардын астында калган. Ал эми күйдүргүнүн 71 чордону белгилүү, алар жазгы санациядан өткөрүлгөн. Чордондордун топурактарынан залалсыздандыруунун сапаттуулугуна үлгүлөрү текшерилди.
Малды идентификациялоо үзгүлтүксүз процесс
![Малы амандын-жаны аман](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/10/photo1696240033-4.jpeg)
Малдарды идентификациялоо асыл тукум малды көбөйтүүгө, генофондун сактоого жана алардын азыктуулук сапатын жакшыртууга багытталган. Учурда райондун аймагында айыл чарба малдарды идентификациялоо улантылып жатат.
Мал жандыктардын бардык кыймылы идентификациялоо жана көзөмөлдөө системасына (ЖИКС) каттоого алынууда. Жаныбарлардан алынган азыктардын коопсуздугун жогорулатуу боюнча мал союучу жайларды уюштуруу, жаныбарлардан алынган азыктарды өндүрүү, даярдоо, кайра иштетүү ишканаларын түзүү, базарларды изилдөө иш-чаралары жүргүзүлдү.
Азыркы учурда айыл чарба жаныбарларды идентификациялоо жана каттоо иш-чаралары үзгүлтүксүз жүрүп жатат. Бодо малды, улам туулганын, сырттан алып келингенин идентификациялоо зарыл. Бул иштерди жер-жерлердеги жеке ветеринарлар ЕАЭБдин талабына ылайык жүргүзүүдө. Ал малдын саны, сапаты менен кошо алардын кыймылын көзөмөлдөгөнгө шарт түзөт. Канчасы сатылды, союлду, малдын эмдөөсү ж.б. көптөгөн маалыматтар киргизилет. Натыйжада базардагы малдан алынган азыктарды идентификациялоого жол ачылууда. Мисалы, этке атайын QR-код берилет, ал аркылуу мал кайда туулган, кайсы дарылар сайылган, жашы сыяктуу бардык маалыматтарды алууга мүмкүндүк жаралат. Ошондой эле идентификациядан өтпөгөн малды жана анын азыгын сатуу мүмкүн болбой калат.
Райондун аймагында үстүбүздөгү жылдын сентябрь айына карата 25 719 баш жылкыга чип басылды. Тилекке каршы, 2023-жылга алынган төлгө идинтефикациялоо жүргүзүү иш-аракеттери толук бүтпөй жатат. Айыл аймактарга төлүнө жараша идентификациялоо үчүн чиптер жетиштүү санда бөлүнүп берилген. Бирок, жылкылар алыскы жайыттарда бол- гондугуна байланыштуу, чип басуу иштери кечеңдеп жатат.
Өзгөн районунун аймагында мал ылаңдарын болтурбоо жана алдын алуу боюнча тиешелүү ветеринардык пункттар түзүлгөн. Алар: раскол 23, көчмө раскол 10, ветеринардык клиника 4, жасалма уруктандыруу пункту 8, купка (мончо) 7, Крематорий 3, Беккари чуңкурчасы 6 даана.
Биопрепараттар жетиштүү
Мал ылаңдарына каршы алдын ала чара көрүү максатында бекитилген планга ылайык, бодо малдар жылына 2 жолу жазгы жана күзгү эмдөөдөн өткөрүлөт. Мал ылаңдарына каршы жогорку сапаттагы жана натыйжалуу биокаражат менен камсыз кылуу маанилүү. Эпизоотияга каршы аткарылуучу иш-чаралардын планына ылайык атайын сертификаты бар сапаттуу ветеринардык препараттар сатып алынууда.
Учурда жер-жерлерде күзгү эмдөө иштери күчөтүлгөн тартипте жүрүп жатат. Ага мамлекет тарабынан биопрепараттар жетиштүү санда берилген. Алар: 1. Сибирь жарасына каршы вакцина; 2. Шарп ылаңына каршы вакцина; 3. Оспа ылаңына каршы вакцина; 4. Чума ылаңына каршы вакцина; 3. Кутурма ылаңына каршы вакцина; 4. Азинокс таблеткасы; Вакциналар жетиштүү, жеке ветеринарларга таратып берилген.
Бүгүнкү күндө бардык мал жандыктардын жугуштуу ооруларына каршы эмдөө иштери жүргүзүлүп жатат. Жер-жерлерде айыл өкмөт башчылары уюштуруу иштерине жардам берүү менен жеке ветеринарларга көзөмөл ишин күчөтсө, мындан да иш алдыга жылат.
Эпизоотиялык абал туруктуу
![Малы амандын-жаны аман](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/10/photo1696240033-1-473x1024.jpeg)
Ошол эле учурда мамлекет тарабынан берилбеген биопрепараттар да бар. Кара сан, пастереллез, брадзот, лептоспироз вакциналары жеке коммерциялык Ветаптекаларда болот. Бүгүнкү күнгө эпизоотиялык абал туруктуу, жер-жерлерде пландык иш- чаралар жүрүүдө. Идентификация (жылкы, кара мал) боюнча мал базарларда жума сайын мал базар күндөрү ички иштер кызматкерлери жана ветеринардык кызмат (жеке ветеринарлар) менен бирдикте рейд жүргүзүлүүдө.
А.МАТИЕВА