![Виктор Козойдун китебинен кийинки ой Виктор Козойдун китебинен кийинки ой](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/12/2023-09-23_22-35-24_837597.jpg)
Жакында борбор калаабыз Бишкек шаарында орус тарыхчысы, тарых илимдеринин доктору, профессор Виктор Иванович Козодойдун «Князь сибирских кыргызов Эренек» (кыргызчасы “Сибирь кыргыздарынын беги Эренек”) аттуу илимий китебинин бет ачары өттү. Бул, албетте, кыргыз коомчулугу үчүн жагымдуу жаңылык болду тарыхый. Кыргыз элинин басып өткөн жолунун, тарыхынын дагы бир мезгили так, анык маалымат булактарынан алынып, жазылды деген ойдобуз.
Албетте, математика илимдериндеги “эки жерде эки төрт” дегенди эч нерсе өзгөртө албайт, бирок, адамзат тарыхында, анын ичинде кыргыз элинин тарыхында канчалаган кылым ичинде жазылып, бирок, айтылбай калган же бурмаланган жагдайлар болбой койбойт. Анын сыңарындай, В.И.Козодой- дун «Князь сибирских кыргызов Эренек» деген китебинин жарык көрүшү жана анын бет ачарынын Бишкекте өтүшү биздин эле эмес, башка да өлкөлөрдүн илимий чөйрөсүнүн, тарыхчыларынын, публицисттеринин талаш -тартышына жем таштады.
![Виктор Козойдун китебинен кийинки ой](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/12/85d7be98-bc45-4d68-b26b-2b231d4f6745.jpg)
Айрымдары окумуштуу тарыхчы авторду колдоп- кубаттап, макул көрүшүп, эмгегин жогору баалашты. Айтканыбыздай, Бишкекте бет ачары мыкты уюштурулду китептин. Бирок, айрым тарыхчылар китепке, авторго сын айтышып, тескери пикирлерди да айтуудан да баш тартпай жатышат. В.И.Козодой өзү да ушул китеби жарыкка чыккан соң, ага асылуулар тынымсыз болуп жатканын, бирок, ал ошол асылгандар менен ачык баарлашууга барууга даяр экенин, асылгандардын баарына китеп так маалыматтар менен жазылганын, так аргументтер менен жооп берээрин айтып, бул тууралуу өзүнүн соцбаракчасынан маалымдап келүүдө.
Негизи, автордун кыргыз тарыхын так тастыктаганы анын так маалымат булактарын колдонгондугу менен шек жаратпайт деген ойдобуз. Албетте, тарыхый чындыкты, анын үстүнө байыркы тарыхты изилдеп, жазуу жана жалпы дүйнөлүк коомчулукка сунуштоо жеңил иш эмес.
![Виктор Козойдун китебинен кийинки ой](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/12/6bf69d5e-c931-40cf-a3bc-bad4f46126e8.jpg)
“Менин Эренек бек тууралуу жазган китебим ар түрдүү жайларда жана аймактарда кызыгуу жаратып жатканын айтып коюум керек. Урматтуу достор, Хакасиянын Абакан шаарында бир университеттин базасында “менин жеке ишим” каралган иш-чара өттү. Мурунку убактардагыдай эле. Иш- чарага жождордун окумуштуулары, чиновниктер, жалпыга маалымдоо каражаттары, видеобайланыш аркылуу Москвадан И.Кызласов (россиялык белгилүү тарых окумуштуусу — К.К.) да катышыптыр. И.Кызласов өзгөчө “ачууланып” В.Козодойдун үстүнөн чара көрүүнү талап кылыптыр. Бул иш-чара “Этнографиянын фейк концепциялары: хакас элинин этногенези боюнча” темасындагы тегерек стол экен көрсө. Анда сүйлөгөндөр В.Козодойдун “илимге каршы аракетин” айтышып, хакастардан Эренек бекти тартып алды” дешти. Сүйлөгөндөрдүн арасынан бирөө гана “Хакастардын тарыхын” жазалы, окуу китебинен башка эчтеке жок деп башкаларды тынчтандырууга аракет кылды. Жыйынтыгында иш-чарада төрт пункттан турган резолюция кабыл алышты:
1. Китеп изилдөө үчүн көз карандысыз эксперттик коомчулукту түзүү. 2. В.Козодойдун эмгектерин изилдөө. 3. В.Козодойдун китебине баяндама жасоо. 4. Фейк концепцияны (В.Козодой жазган) ачыка чыгаруу үчүн илимий конференция уюштуруу. Ушундай кабарды мага Абакандан айтышты. “Китепке тыюу салынсын, өрттөлсүн” деп, “мени каторгага” жиберишпегение рахмат”, — деп В.И.Козодой китепке асылгандардын айрымдары тууралуу өзүнүн баракчасына жазды.
Биздин өлкөдөгү кыргыз тарых окумуштуусу Т.Чоротегин менен болгон өзүнүн талаш -тартыш ойлорун да В.Козодой баракчасына жазып жатат. “Сиз тараптан мага бир нече асылуулар болуп жатат. Максат мени дискредитациялоо. Менин дарегиме болгон курч эмоцияны түшүнбөй жатамын.
Менин Кыргызстанда эч кандай кызыкчылыгым жок, илимий да, каражаттык да. Мен кыргыз беги Эренек туурасында дүйнөдө биринчи жолу китеп жаздым. Мага чейин муну Россияда дагы, Кыргызстанда дагы эч ким жасаган эмес. Бул менин маселем эмес, мен муну эч кимге тыйган эмесмин. Мен кыргыз элинин, бүтүндөй түрк элинин Сибирдеги атактуу тарыхый ишмери Эренек бек жөнүндө өзүнчө китеп жазып койгондугумдун эмнеси жаман, узак жылдар бою ал жөнүндө эч ким ойлогон эмес, ага арналып өзүнчө бир эмгек жазылган эмес. Ал китепке татыктуу, ал жөнүндө канчалык көп адам билгени жакшы. Мен өзүмө ушундай максат койдум, башка нерсеге дооматым жок”,- деп жазат В.И. Козодой Т.Чоротегинге карата өзүнүн баракчасында. Айрым биздин кыргыз тарыхчыларынын Улуу держава болгон эмес деген маалыматтарын четке кагып: “Сибирь кыргыздарынын тарыхы бай тарыхтардын бири, ал эле эмес, байыркы малекеттерден болуп саналат, бул Сибирдеги биринчи мамлекет, бул Улуу держава эле эмес, өзүнүн кезиндеги Державалардын туу чокусу” болгон, бул өзүнчө кыргыз цивилизациясы”, — деп белгилейт В.И.Козодой.
Биз В.И.Козодойдун «Князь сибирских кыргызов Эренек» аттуу китеби жана анын бет ачарынан кийинки жаралган ой- талаштар, түрдүү пикирлер тууралуу Ош мамлекеттик университетинин Тарых жана социалдык иштер факультетинин деканы, тарых илимдеринин кандитаты доцент Арстанов Сабыркул Абдиманаповичке жолугуп, ойлорун уктук.
![Виктор Козойдун китебинен кийинки ой](https://oj.kg/wp-content/uploads/2023/12/de5f24b5-6eb6-4301-8f8a-717ac3e19742.jpg)
«Негизи, тарых илими, коомдук илим коом өзгөргөн сайын өсүп-өнүгүп турат. Чет өлкөлүктөр биздин тарыхты окуганына, изилдегенине тарыхчы катары кубанамын. Учурда коомчулукта орус тарыхчысы В.И.Козодойдун «Князь сибирских кыргызов Эренек» аталышындагы китеби популярдуу болууда. Ал киши китеби жөнүндө мурунтан, басылып чыкканча социалдык тармактарга жарыялап турду. Жакында Бишкекте бет ачары уюштурулду, менимче китепти жалпы коомчулук жакшы кабыл алды. Бирок, коомчулукта Эренекти буга чейин кыргыз тарыхчылар билген эмес деген ой калды окшойт.
Эренек тууралуу мурун деле бир топ окумуштуулар изилдешкен. Советтик жана ага чейин россиялык тарыхчы, окумуштуулар 18-кылымда эле жазып, жарыялашкан болчу. Энесай, Алтай аймактарында орто кылымдарда кыргыздар жашашканы баарыбызга маалым. Бул аймакта өз алдынча, күч кубаттуу Кыргыз каганаты өкүм сүрүп (6-13-кк.), 9-10-кылымдарда Улуу Кыргыз Дөөлөтү катары жашап турган. Бул жөнүндө россиялык тарыхчы, чыгыш таануучу, академик В.В.Бартольд, кыргыздын туңгуч тарыхчысы Б.Солтоноев ж.б. жазышкан. Белгилүү болгондой, 13-кылымда Чынгыс хан аскерлери менен басып алуусунан кийин Эне-Сайда көз карандысыз Кыргыз каганаты кулаган. 15-16-кылымдарда Теңир-Тоодо кыргыз элинин этногенез процесси жүрдү. Ал эми Түштүк Сибирдеги кыргыздар эл болуп калыптана алган эмес, себеби, ал үчүн тиешелүү шарттар ал жерде жаралган эмес. Антсе да бул аймактагы (Түштүк Сибирде) кыргыз уруулары (этникалык топ) 18-кылымга чейин өз алдынчалыгын сактап, региондо үстөмдүк кылып турушкан. Алардын башкаруучусу Эренек орус экспансиясына каршы согушкан. Эренек тууралуу россиялык тарыхчы жана археолог, тарых илимдеринин доктору, профессор Ю.С.Худяков, советтик жана россиялык этнограф, тарых илимдеринин доктору, профессор В.Я.Бутанаев ж.б. окумуштуулар изилдешкен.
В.И.Козодой чынында жаңы эч кандай илимий ачылыш ачкан жок. Бирок, ал Эренек жөнүндө буга чейинки илимде белгилүү маалыматтарды топтоп, системалаштырып, өз алдынча эмгек катары жарыялады. Биз, кыргыздар азыркы Кыргызстандын аймагында (Теңир Тоодо) байыркы мезгилден бери жашап келе жаткан жана Түштүк Сибирден миграцияланган 2 этникалык топтун катышуусу менен эл болуп калыптанганбыз. Демек, Теңир-Тоо да, Сибирь аймагы да биздин кыргыз элинин түпкү мекени болуп саналат.
В.И.Козодойдун Эренек бий тууралуу жазганы тарыхта белгилүү болгон нерсе, чоң жаңылык эмес. Бирок, автор жогоруда белгилегенимдей, чоң эмгек жасады жана эң негизгиси бул эмгегин коомчулукка жеткире алды. Бул дагы чоң эмгек. Ал үчүн В.И.Козодойго ыраазычылык билдиребиз,» — деп белгиледи Сабыркул Абдиманапович.
Чындыгында, СССР мезгилинде кыргыз тарыхы тууралуу жазылгандардын, айтылгандардын баары эле туура деп айтууга болбойт. Тарыхыбыздын айрым мезгилдери, этаптары сыр катары деле жашыруун болгону кенен коомчулукка белгилүү эле нерсе. 2003- жылы Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгынын белгилениши, Ош шаарынын учурдагы 3023 жылдыгы, “Кыргыз каганаты”, “кыргыз империясы” делген жана башка маалыматтар байыркы кыргыз тарыхынан көп кабар берет. В.И.Козодойдун “«Князь сибирских кыргызов Эренек» аттуу китеби ошол СССР мезгилиндеги окумуштуулар СССРдин каарынан коркуп, атайылап чала калтырылып кеткен жерлерин тактап, жазып койгондугу үчүн дагы
Кыргызстанда эле эмес, Москва шаарынын өзүндөгү И.Кызласов сыяктуу окумуштууларга чейин ойго салып, тынчсыздандырды деген ой келет. Тарых тастыктайт дегендей, В.И.Козодой тарыхчыларыбыздын эскиден алган билимдерине жаңылык киргизди деген пикир жаралат. Себеби, ошол Ю.Худяков, В.Бутанаев жана башка илимпоз тарыхчылар изилдеген тарыхы да так маалымат болбосо дагы да чыныгы маалымат булактары менен тактала берет. Маектешибиз айткандай, тарых, коом өсүп-өнүгүп, такталат.
Канымжан Кыдыралиева